از این قطار خون می‌چکد

در طول دهه‌های 1930 و 40 میلادی، دولت نازی مجارستان، یهودیان را واداشته بود که همه دارایی‌های باارزش خود -از جمله فرش‌هایشان- را به بانک ملی بسپارند که زیر نظر نازی‌ها اداره می‌شد. اما سرنوشت این فرش‌ها چه شد؟

هیچ بحثی درباره سرگذشت فرش در مجارستان بدون داستان غم‌انگیز قطار طلا در سال 1944م کامل نمی‌شود. در طول دهه‌های 1930 و 40 میلادی، دولت نازی مجارستان، یهودیان را واداشته بود که همه دارایی‌های باارزش خود -از جمله مجموعه فرش‌هایشان- را به بانک ملی بسپارند که زیر نظر نازی‌ها اداره می‌شد. این اموال طی یک دهه در بانک نگهداری می‌شد تا اینکه ارتش شوروی به پشت دروازه‌های مجارستان رسید.

پرواز هواپیماهای آلمانی بر فراز بوداپست، ژانویه 1944م

ارتش شوروی حدود 160 کیلومتر از مجارستان فاصله داشت و آدولف هیتلر عملیات مارگارت را آغاز کرده بود. حزب صلیب پیکان -دولت فاشیست مجارستان به رهبری فرنس سالاشی- حدود 800000 شهروند یهودی مجارستان را وادار به تسلیم تمام اشیای باارزش خود به مقامات دولت کرد. این اموال شامل جواهرات، طلا، حلقه‌های ازدواج، قالی‌های عتیقه و مصرفی و هر چیز دیگری بود که ارزش مالی بالایی داشتند. نازی‌ها اموال مصادره شده را تحویل می‌گرفتند و قبض‌هایی صادر می‌کردند، گرچه بازگرداندنی در کار نبود. اکثر یهودیان به اردوگاه‌های کار اجباری، به‌ویژه آشویتس فرستاده شدند و دیگر هیچگاه بر فرش‌های خود راه نرفتند. بیشتر آنها در اردوگاه‌های کار اجباری به قتل رسیدند. برای مطالعه بیشتر درباره «غارتگری نازی‌ها» به یادداشت «فرش فراموش‌شده نازی» مراجعه کنید.

اردوگاه آشویتس

در اواخر سال 1944م با نزدیک شدن ارتش شوروی، قطاری با چهل و شش واگن (15 واگن سرباز و خوراکی) پر از اشیای گران‌بها از مجارستان به مقصد آلمان به راه افتاد. بیشتر اموال داخل این قطار طی ده سال از یهودیان گرفته و در بانک ملی ذخیره شده بودند. 24 خودرو (کامیون و سواری) نیز این قطار را همراهی می‌کرد. در مجموع 213 نفر در این کاروان حضور داشتند. بر اساس گزارش‌های گوناگون، بار این قطار دربرگیرنده شمش‌های طلا، جواهرات، الماس، مروارید، ساعت، حدود 200 تابلوی نقاشی، فرش‌های ایرانی و شرقی، ظروف نقره، ظروف چینی، مبلمان، لباس‌های ظریف، کتانی، دوربین عکاسی، مجموعه تمبر و ارز (بیشتر دلار آمریکا و فرانک سوئیس) بوده است. قطار در چند نقطه ایستاده تا سایر اقلام غارت و مصادره شده را که در جاهای دیگر انبار شده بودند جمع‌آوری کند. پس از آنکه قطار به نقطه‌ای امن در نزدیکی مرز مجارستان-اتریش رسید به مدت 92 روز متوقف شد تا مأموران به‌دقت آنچه را که به‌عنوان اموال دولت مجارستان فهرست کرده است، ثبت کنند. دولت مجارستان ارزش کل اشیای درون قطار را در سال 1945م، 350 میلیون دلار تخمین زده بود.

قطار باری آلمان، جنگ جهانی دوم

در بهار 1945م، قطار دوباره سفر خود را به سمت غرب آغاز کرد و وارد اتریش شد. گویا در هر بار توقف مقادیری از طلا و اشیای داخل قطار به کامیون‌ها منتقل می‌شده است تا در معادن بین راه پنهان شود. سرنوشت طلاهای آن کامیون‌ها هنوز مشخص نیست. این قطار سرانجام در شهر ورفن که بیشتر به‌خاطر کاخ قرون وسطایی هوهن ورفن معروف است، در 16 مه 1945م، پس از تسلیم آلمان نازی متوقف شد.

در آنجا نیروهای متفقین، ابتدا ارتش فرانسه سپس توسط ارتش ایالات متحده آمریکا اموال قطار را تصاحب کردند. ارتش آمریکا بخشی از اموال را به زالتسبورگ منتقل کرد اما بیشتر اشیا و دارایی‌ها به دست ارتشیان آمریکا غارت و در سال 1946 به ایالات متحده منتقل و سال 1948 در نیویورک به حراج گذاشته شدند. مطابق ادعای دولت آمریکا برخی از این اموال نیز به افراد نیازمند یا افسران عالی‌رتبه ارتش واگذار شده است. برای نمونه در گزارش‌ها آمده که ظروف چینی و نقره، فرش‌های ایرانی و شرقی به اشخاصی چون سرلشکر هری کالینز، سرتیپ هنینگ لیندن و ژنرال ادگار ای. هیوم داده شده است.

سرنوشت نهایی حدود 200 تابلوی نقاشی و بیشتر فرش‌ها که از قطار کشف و ضبط شده‌اند مشخص نیست. از آنجایی که طبق سیاست رسمی بازپرداخت ایالات متحده، آنها «دارایی‌های فرهنگی» تلقی می‌شدند، باید به کشور مبدأ خود یعنی مجارستان بازگردانده می‌شدند. اما دولت اتریش نیز در این زمینه مدعی بود زیرا از سال 1953م این نقاشی‌ها در اختیار آنها بوده است؛ به‌هرروی مکان کنونی آنها مشخص نیست.

این وقایع تا سال 2005 به فراموشی سپرده شده بود، اما در این سال دادگاهی در ایالات متحده حکم داد که واشنگتن باید 6 میلیون دلار غرامت –با احتساب تورم ۶۱ساله- برای اموال مسروقه بپردازد. باتوجه‌به اینکه بسیاری از صاحبان این اموال درگذشته‌‌اند دانستن اینکه چه کسی دقیقاً چه چیزی را ازدست‌داده دشوار است؛ بنابراین این پرداخت به‌جای خانواده‌های بازمانده به سازمان‌های یهودی عموماً مستقر در اسرائیل پرداخت شد. شکایت درباره این اموال و برگزاری دادگاه تا سال 2013م هم ادامه یافت و عملاً دولت رژیم اشغالگر قدس بود که بیشتر این غرامت را دریافت کرد.

ژنرال دوایت آیزنهاور، فرمانده نیروهای متفقین، شمش‌های طلا را که نازی‌ها از یهودیان گرفته بودند و در معدن نمک هیلبرون در 3 مه 1945م در آلمان ذخیره کرده بودند، بازرسی می‌کند

اما قطار طلا و داستان‌های غم‌انگیز پیرامون آن از هر نظر به ضرر مجارستان تمام شد. از جمله فرهنگ فرش در مجارستان که روزگاری بسیار پررونق بود. سال 2010م نمایشگاهی در بوداپست برگزار شد -پیش‌تر درباره آن در یادداشت «نمایشگاه بزرگ بوداپست» نوشته بودیم- که گواه آن است که مجموعه‌داران مجارستانی هنوز هم می‌توانند فرش‌های شگفت‌انگیزی را به نمایش بگذارند. شاید هنوز هم دلایل بسیاری برای دوستداران قالی وجود داشته باشد که دوباره بوداپست را پایتخت فرش اروپا بدانند.